Odpowiedzialność materialna pracowników

Oprócz wskazanej wyżej odpowiedzialności za naruszenie porządku lub dyscypliny pracy jpracownicy ponoszą również inny rodzaj odpowiedzialności: odpowiedzialność materialną. Odpowiedzialność taką v ponosi pracownik, który wskutek niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązków pracowniczych ze swej winy wyrządził zakładowi pracy szkodę. Szkody mogą powstawać wskutek różnych działań lub zaniechań pracowników, np. wskutek braku konserwacji urządzeń, wskutek dopuszczenia do przedawnienia roszczeń, wskutek zagarnięcia mienia.
Kodeks pracy wyróżnia w związku z tym dwa zasadnicze reżimy odpowiedzialności pracowników:
— odpowiedzialność za szkodę wskutek niewykonania lub nienale-\  żytego wykonania obowiązków z winy pracownika,
— odpowiedzialność za mienie powierzone pracownikowi. — Tak przy jednym, jak i drugim rodzaju odpowiedzialności przesłankami odpowiedzialności pracowniczej są: wina pracownika, powstanie szkody po stronie zakładu pracy (niekiedy osoby trzeciej), związek V przyczynowy między zachowaniem pracownika a powstałą szkodą. Różnie natomiast przy tych rodzajach odpowiedzialności rozkłada się ciężar dowodu oraz różny jest zakres odpowiedzialności.

Odpowiedzialność pracownika za szkodę wyrządzoną zakładowi pracy, gdy nie wchodził w grę fakt powierzenia mienia, przedstawia się następująco.
Po pierwsze, pracownik ponosi odpowiedzialność za szkodę jedynie w granicach rzeczywistej straty zakładu, a więc za faktycznie poniesiony przez zakład uszczerbek majątkowy.
Po drugie, pracownik nie ponosi odpowiedzialności za szkody w takim zakresie, w jakim zakład pracy lub inna osoba przyczyniły się do jej powstania albo zwiększenia.
Po trzecie, odszkodowanie, do którego zobowiązany jest pracownik, jest odszkodowaniem ograniczonym. Ustala sieje bowiem w wysokości wyrządzonej szkody, nie może ono jednak przewyższać kwoty trzymiesięcznego wynagrodzenia pracownika. Jeżeli jednak pracownik dopuścił się zagarnięcia mienia społecznego albo w inny sposób umyślnie wyrządził szkodę, jest obowiązany do jej naprawienia w pełnej wysokości. Ciężar dowodu przy tej odpowiedzialności spoczywa w całości na zakładzie pracy. Zakład pracy jest obowiązany wykazać okoliczności uzasadniające odpowiedzialność pracownika oraz wysokość powstałej szkody. Zakład pracy musi więc wykazać zarówno winę pracownika, szkodę (i jej wysokość), jak również związek między zawinionym działaniem lub zaniechaniem pracownika a powstałą szkodą.
Bardziej rygorystyczna jest odpowiedzialność za mienie powierzone pracownikowi (gdy np. powierzono pracownikowi do zwrotu albo do wyliczenia się pieniądze, papiery wartościowe, narzędzia, odzież ochronną, towary). W takim wypadku obowiązuje zasada pełnej odpowiedzialności, tj. odpowiedzialności w pełnej wysokości za szkodę powstałą w tym mieniu. Odmiennie także przy odpowiedzialności za mienie powierzone rozłożony jest ciężar dowodu. Art. 124 § 3 k.p. stanowi w tej kwestii, że bd odpowiedzialności za mienie powierzone pracownik może się uwolnić, jeżeli wykaże, że szkoda powstała z przyczyn od niego niezależnych, a w szczególności wskutek niezapew-nienia przez zakład pracy warunków umożliwiających zabezpieczenie powierzonego mienia. Ciężar dowodu jest tu więc przerzucony na pracownika, który chcąc uwolnić się od odpowiedzialności sam musi przeprowadzić dowód, że szkoda powstała z przyczyn od niego niezależnych. Dla ustalenia odpowiedzialności za mienie powierzone istotne jest stwierdzenie faktu powierzenia mienia. Ciężar udowodnienia tego faktu spoczywa na pracodawcy,

Należy podkreślić, że kodeks pracy uwypukla jako zasadę, że pracownik nie może ponosić ryzyka związanego z działalnością zakładu, z osiąganiem przez zakład pracy dodatnich wyników ekonomicznych itp. W szczególności nie odpowiada on za szkodę wynikłą w związku z działaniami w granicach dopuszczalnego ryzyka.